الوقت- درحالی که دونالد ترامپ هر روز از نزدیک بودن دستیابی به توافق احتمالی با ایران دم میزند ولی تحولات میدانی نشان میدهد فاصله قابل توجهی میان این ادعاها و واقعیتهای میدانی وجود دارد. روند رویدادها حاکی از این است که نه تنها فضای منطقه به سمت کاهش تنش حرکت نکرده بلکه اقدامات نظامی جدید آمریکا زمینه را برای بازگشت به چرخه خطرناک درگیری و بیثباتی فراهم کرده است.
با اینکه تنها دو روز از حملات موشکی نیروهای مسلح ایران به سرزمینهای اشغالی گذشته و آمریکا تا حدی از جدیت ایران در دفاع از منافع خود و متحدانش آگاه شده است، با این وجود ارتش آمریکا باز هم تلاش کرد قدرت ایران را آزمایش کند. از اینرو، در شرایطی که میانجیها تلاش میکنند مسیر گفتگو و کاهش تنش را حفظ کنند، واشینگتن بار دیگر حملاتی را به برخی مناطق ایران انجام داد.
فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) مدعی شد که در پاسخ به سرنگونی یک بالگرد آپاچی و در چارچوب دفاع از خود عملیاتی را در جنوب ایران انجام داد. همزمان گزارشهایی از شنیده شدن صدای انفجار در بندرعباس و سیریک منتشر شد. مقامات آمریکایی مدعی شدند که در این حملات هدف انهدام سامانههای پدافندی و راداری بود اما مقامات ایرانی از اصابت موشکها به زیرساختهای غیرنظامی از جمله دو مخزن تأمین آب در سیریک خبر دادند.
ترامپ نیز همزمان با شروع عملیات سنتکام علیه ایران در سخنانی مدعی شد:«فکر میکنم پاسخ دادن بسیار مهم است و آنها یک هلیکوپتر را سرنگون کردند و ما همین حالا در حال پاسخ دادن هستیم. من معتقدم که این پاسخ باید بسیار قوی و قدرتمند باشد و این پاسخ هم همینطور است». این درحالی است که رئیسجمهور آمریکا پیش از این گفته بود که سرنگونی بالگرد آپاچی امری جدی نیست.
این تغییر موضع ناگهانی نشان میدهد که تصمیمگیریهای واشینگتن بیش از آنکه بر مبنای راهبردی مشخص برای مدیریت بحران باشد تحت تأثیر محاسبات مقطعی و ملاحظات سیاسی قرار دارد.
صرفنظر از روایتهای دو طرف، نکته مهم آن است که این حملات در عمل به معنای شکسته شدن فضای شکننده آرامش نسبی موجود و بازگشت تنشها به سطحی بالاتر است.
واکنش سخت ایران
با توجه به هشدارهای قبلی نیروهای مسلح ایران مبنی بر پاسخ متناسب به هرگونه تجاوز، بلافاصله پس از حملات آمریکا تعدادی از پایگاههای نظامی این کشور در منطقه هدف حملات متقابل قرار گرفت.
بر اساس گزارشها، نیروهای مسلح ایران مقر ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا در بحرین را هدف قرار دادند. رسانهها از شنیده شدن صدای چند انفجار مهیب در منطقه صخیر که شامل پایگاه هوایی عیسی میشود در بحرین خبر دادند.
روابط عمومی ارتش ایران اعلام کرد:«در ادامه عملیات مقابله با شرارتها و مزاحمتهای ارتش تروریستی آمریکا برای ساکنان جنوب کشور، ارتش جمهوری اسلامی ایران در اقدامی متقابل، با موجی از حملات پهپادی، پایگاههای آمریکایی و سامانههای راداری ناوگان پنجم ایالات متحده را در بحرین آماج حملات خود قرار داد».
همزمان منابع محلی گزارش دادند که انفجارهایی کویت را لرزاند اما آژیرهای هشدار فعال نشدند. گفته میشود پایگاه نظامیان آمریکایی در منطقه «الجهراء» در کویت هدف حمله قرار گرفته است.
علاوهبراین، سپاه پاسداران در بیانیهای اعلام کرد:«به دنبال عملیات موفق نیروی دریایی سپاه در اصابت قرار دادن ۲۱ هدف در پایگاههای هوایی و دریایی آمریکا در منطقه و ساقط کردن یک فروند پهپاد MQ9 در آسمان شهرستان جم، با توجه به تداوم شرارتهای دشمن در تکمیل عملیات مقابله به مثل، رزمندگان شجاع هوافضای سپاه توسط موشکهای سوخت جامد دوربرد خود ۴ هدف مهم از جمله آشیانههای جنگندههای F35 در پایگاه هوایی و مرکز فرمانده کنترل ارتش آمریکا در الازرق اردن را مورد هدف قرار داده و منهدم کردند».
پس از این حملات، وزارت خارجه در بیانیهای هشدار داد که ایران در اعمال حق ذاتی دفاع از خود، از جمله از طریق هدف قرار دادن مبدا حملات و نیز پایگاهها و امکانات لجستیک مورد استفاده برای اجرا و پشتیبانی از عملیاتهای تجاوزکارانه علیه ایران درنگ نخواهد کرد. سیدعباس عراقچی، وزیر خارجه ایران نیز تأکید کرد هرگونه تهدید یا اقدام علیه کشور با پاسخ متناسب و قاطع روبهرو خواهد شد.
تحرکات دیپلماتیک برای کاهش تنش
با توجه به اینکه افزایش تنشها جهان را به آستانه یک بحران جدی بازمیگرداند، برخی بازیگران بر ادامه دیپلماسی برای حل اختلافات تاکید کردند. سخنگوی وزارت خارجه چین در واکنش به تبادل آتش بین تهران و واشینگتن اعلام کرد همه طرفها در خاورمیانه باید آرامش و خویشتنداری خود را حفظ کنند و از تشدید درگیریها دست بردارند. واشنگتن و تهران باید گامهای مشخصی برای کاهش تنش بردارند و برای حل اختلافات خود به روشهای دیپلماتیک پایبند باشند.
همچنین، فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان و بدر عبدالعاطی، همتای مصریاش در تماس تلفنی درباره تحولات منطقه و اهمیت تلاشها برای کاهش تنش در راستای حفظ صلح و امنیت منطقه گفتگو و تبادل نظر کردند.
بسیاری از دولتهای منطقه به خوبی میدانند که هرگونه بیثباتی جدید میتواند روندهای توسعه اقتصادی، سرمایهگذاری خارجی و پروژههای کلان منطقهای را با خطر مواجه کند و لذا تلاش میکنند تا از تشدید بحران جلوگیری کنند.
ترس بازارهای مالی و انرژی
تداوم رویکرد تنشآفرین واشنگتن، بازارهای مالی و انرژی را نیز تحت تأثیر قرار داد و موج تازهای از نگرانی را در میان سرمایهگذاران و معاملهگران ایجاد کرد. گزارش روزنامه فایننشال تایمز نشان میدهد که قیمت نفت برنت پس از حمله آمریکا به ایران افزایش یافت و به حدود ۹۲.۳۰ دلار در هر بشکه رسید. نفت خام وستتگزاس اینترمدیت آمریکا نیز با افزایش ۶۰ سنتی در سطح ۸۸ دلار و ۸۰ سنت معامله شد.
هرچند این افزایش در نگاه نخست محدود به نظر میرسد اما اهمیت آن در پیام سیاسی و اقتصادی نهفته در پشت این ارقام است. بازار نفت همواره نسبت به تحولات خاورمیانه حساس بوده است، زیرا بخش بزرگی از تولید و صادرات انرژی جهان در این منطقه متمرکز شده است.
«پریانکا ساچدوا» تحلیلگر ارشد بازار انرژی معتقد است:«حملات اخیر بار دیگر توجه معاملهگران را به ریسکهای ژئوپلیتیکی و احتمال اختلال در عرضه نفت جلب کرده است. اگرچه تلاشهای دیپلماتیک برای مهار بحران ادامه دارد اما تحولات نظامی اخیر باعث شده که احتمال جنگ و بیثباتی دوباره به یکی از عوامل اصلی تأثیرگذار بر بازار انرژی تبدیل شود».
نگرانی اصلی بازارها نه صرفاً وقوع درگیریهای محدود بلکه احتمال گسترش آنها به مسیرهای حیاتی انتقال انرژی است. تنگه هرمز به عنوان یکی از مهمترین گذرگاههای دریایی جهان نقش بیبدیلی در صادرات نفت و گاز کشورهای منطقه دارد و هرگونه تهدید علیه امنیت این آبراه میتواند عرضه جهانی انرژی را مختل کرده و شوک قیمتی شدیدی ایجاد کند. از اینرو معاملهگران انرژی با دقت تحولات نظامی و سیاسی را دنبال میکنند و کوچکترین نشانهای از افزایش تنش میتواند بر قیمتها تأثیر بگذارد.
بازارهای مالی نیز از تبعات این بحران در امان نماندند و گزارشها نشان میدهد که معاملات آتی بورس آمریکا و بازارهای سهام آسیا پس از انتشار اخبار مربوط به درگیریها با کاهش مواجه شدند.
در این رابطه، معاملات آتی مربوط به شاخص «میانگین صنعتی داو جونز» و «اساندپی ۵۰۰» هر کدام حدود ۰.۳ درصد کاهش یافتند و شاخص آتی «نزدک ۱۰۰» نیز ۰.۴ درصد افت کرد. همچنین، شاخص «اماسسیآی آسیا-اقیانوسیه» بهجز ژاپن ۰.۶ درصد کاهش یافت، شاخص «نیکی» ژاپن ۰.۹ درصد افت کرد و شاخص «کاسپی» کرهجنوبی که وابستگی زیادی به سهام فناوری دارد، ۲ درصد کاهش پیدا کرد.
لازم به ذکر است که در شرایط بیثباتی، سرمایهها معمولاً از داراییهای پرریسک خارج شده و به سمت بازارهای امنتر حرکت میکنند، روندی که میتواند نوسانات بیشتری را در اقتصاد جهانی به وجود آورد.
در مجموع حمله موشکی امروز به پایگاههای آمریکا و حملات روزهای گذشته به سرزمینهای اشغالی صرفاً یک واکنش به خطای محاسباتی و پیشامدهای معمول در دوران آتشبس نیست بلکه تثبیت معادلهای است که ابتکار عمل در میدان «نه جنگ نه صلح» را در اختیار ایران قرار میدهد.
