الوقت- در معادلات ژئوپلیتیکی، قدرت تنها با تعداد موشکها، جنگندهها یا توان اقتصادی سنجیده نمیشود یکی از مهمترین مؤلفههای قدرت ملی، «سرمایه اجتماعی» و میزان انسجام جامعه در بزنگاههای امنیتی است. هرگاه کشوری بتواند در شرایط بحرانی، بخش قابل توجهی از جامعه را حول مفاهیمی مانند استقلال، حاکمیت ملی و تمامیت ارضی بسیج کند، در عمل یکی از مهمترین ارکان بازدارندگی خود را به نمایش گذاشته است.
حضور گسترده مردم در آیین تشییع رهبری شهید، صرفنظر از برآوردهای متفاوت درباره ابعاد آن از منظر راهبردی حامل پیامی فراتر از یک مراسم سوگواری بود.
باید افزود این حضور نشان داد که در شرایطی که کشور با تهدید خارجی مواجه تلقی میشود، بخش مهمی از جامعه آمادگی دارد اختلافات داخلی را به حاشیه برده و بر محور دفاع از ایران، امنیت ملی و تمامیت ارضی به همگرایی برسد. چنین همگرایی، برای هر بازیگر خارجی که در پی ارزیابی ظرفیت مقاومت ایران باشد، یک متغیر مهم در محاسبات امنیتی محسوب میشود.
بازتاب این مراسم در رسانهها و روایت برخی خبرنگاران و ناظران خارجی نیز نشان میدهد که گستردگی حضور مردم مورد توجه قرار گرفته است. این بازتابها فارغ از جهتگیری سیاسی هر رسانه بیانگر آن است که تحولات اجتماعی ایران همچنان یکی از عوامل اثرگذار بر برداشت بازیگران بینالمللی از ثبات و ظرفیت بسیج داخلی کشور است.
در کنار این نمایش همبستگی مطالبه پاسخ به عاملان حملات نیز در شعارها و فضای عمومی قابل مشاهده بود. از منظر مطالعات بازدارندگی، چنین مطالبهای را میتوان بخشی از انتظارات اجتماعی برای حفظ اعتبار امنیت ملی دانست. در بسیاری از نظریههای روابط بینالملل، اگر یک کشور در برابر اقداماتی که آن را تهدیدی علیه امنیت خود میداند، هیچ پاسخی ندهد، ممکن است این وضعیت از سوی رقیب بهعنوان کاهش هزینه اقدامات آینده تفسیر شود. در مقابل هرگونه تصمیم درباره نوع، زمان و سطح پاسخ، در چارچوب محاسبات سیاسی، نظامی و دیپلماتیک نهادهای مسئول اتخاذ میشود و تابع مجموعهای از ملاحظات راهبردی است.
نکته قابل توجه دیگرحضور اقشار مختلف جامعه از جمله جوانان، دانشجویان، خانوادهها و گروههای اجتماعی گوناگون بود. این تنوع، اگرچه لزوماً به معنای یکسان بودن دیدگاههای سیاسی همه شرکتکنندگان نیست، اما میتواند نشاندهنده وجود یک نقطه اشتراک مهم باشد: حساسیت نسبت به امنیت ملی، استقلال کشور و تمامیت ارضی ایران.
برای ناظران خارجی، مهمترین پیام این رخداد شاید نه صرفاً تعداد شرکتکنندگان، بلکه ظرفیت بسیج اجتماعی ایران در شرایط بحران باشد. تجربه تاریخی نیز نشان داده است که هرگاه فشار خارجی به سطح تهدید موجودیت یا حاکمیت ملی برسد، جامعه ایران در مقاطع مختلف توانسته است سطوحی از انسجام را بازتولید کند؛ عاملی که در کنار مؤلفههای نظامی، یکی از پایههای اصلی بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران به شمار میرود.
در نهایت، آنچه در این حضور گسترده بیش از هر چیز به چشم آمد، تأکید بر تداوم دفاع از ایران، حفظ تمامیت ارضی و صیانت از امنیت ملی و همچنین انتقام خون رهبر شهید بود. در محیط امنیتی پرتنش منطقه غرب آسیا، این سرمایه اجتماعی میتواند همان اندازه اهمیت داشته باشد که توان نظامی و قدرت دیپلماتیک؛ زیرا در معادلات راهبردی کشوری که از پشتوانه اجتماعی در شرایط بحران برخوردار باشد، معمولاً هزینههای بیشتری بر هرگونه اقدام خصمانه تحمیل میکند و همین امر، خود یکی از مؤثرترین مؤلفههای بازدارندگی است.
