کنار گذاشتن اس-۴۰۰ میتواند ترکیه را با یک خلأ راهبردی مواجه کند که نه به سامانه روسی دسترسی خواهد داشت و نه به جنگندههای نسل پنجم آمریکا
الوقت- چند سال پس از آنکه خرید سامانه پدافند هوایی اس-۴۰۰ از روسیه، یکی از بزرگترین شکافهای تاریخ ناتو را رقم زد، اکنون این پرونده به آخرین ایستگاه خود رسیده است. سامانهای که زمانی نماد استقلال راهبردی ترکیه از غرب و نمایش اراده رجب طیب اردوغان برای دنبال کردن سیاست خارجی مستقل تلقی میشد، امروز در آستانه خروج از خاک ترکیه قرار گرفته است.
پس از نشست اخیر ناتو که دولت ترکیه رسماً اعلام کرد قصد دارد این سامانه را به یک کشور ثالث بفروشد، اکنون روزنامه «والاستریت ژورنال» مدعی شد مقصد احتمالی آن امارات خواهد بود، گزارشی که از موافقت اولیه روسیه با این انتقال نیز حکایت دارد.
پرونده اس-۴۰۰ از همان ابتدا تنها یک قرارداد تسلیحاتی نبود بلکه به یکی از مهمترین چالشهای راهبردی در روابط ترکیه و ناتو تبدیل شد که نه تنها جایگاه آنکارا در معماری امنیتی غرب بلکه موازنه قدرت در شرق مدیترانه را نیز تحت تأثیر قرار داد. بنابراین، اگر این معامله نهایی شود، یکی از پرهزینهترین و جنجالیترین پروندههای امنیتی دهه اخیر در روابط ترکیه و غرب بسته خواهد شد.
انگیزههای ترکیه برای خرید اس-400
ترکیه در ۱۱ آوریل ۲۰۱۷ قرارداد خرید سامانه اس-۴۰۰ را با روسیه امضا کرد و نخستین محمولهها نیز در جولای ۲۰۱۹ وارد آنکارا شدند. تصمیم خرید اس 400 صرفاً یک انتخاب تسلیحاتی نبود بلکه بخشی از تلاش آنکارا برای افزایش استقلال دفاعی و تغییر موازنه در روابط خود با غرب محسوب میشد.
یکی از مهمترین عوامل سیاسی در تصمیم اردوغان، احساس بیاعتمادی فزاینده نسبت به آمریکا و برخی متحدان اروپایی بود. ترکیه معتقد بود در شرایطی که با تهدیدهای امنیتی جدی مواجه است، متحدان ناتو حمایت کافی از این کشور ارائه نمیکنند. بهویژه پس از کودتای نافرجام ۲۰۱۶، روابط آنکارا و واشینگتن دچار تنش شد. مقامات ترکیه معتقد بودند آمریکا در موضوعات امنیتی، از جمله پرونده سوریه و گروههای کُرد، نگرانیهای ترکیه را به اندازه کافی در نظر نگرفته است.
این نخستین بار بود که یکی از اعضای ناتو پیشرفتهترین سامانه دفاع هوایی روسیه را خریداری میکرد که از نظر غرب، نشانهای از نزدیک شدن آنکارا به مسکو و ایجاد شکاف در ساختار امنیتی غرب بود. دولت ترکیه تلاش داشت نشان دهد که دیگر صرفاً یک عضو تابع ناتو نیست و در مسائل امنیتی گزنیههای دیگری دارد، اقدامی که از همان ابتدا با مخالفت شدید واشینگتن و متحدان اروپایی روبهرو شد.
مهمترین نگرانی آمریکا این بود که اگر اس-۴۰۰ در کنار جنگندههای اف-۳۵ در ترکیه مستقر شود، رادارهای بسیار پیشرفته این سامانه بتوانند اطلاعات ارزشمندی از مشخصات پنهانکاری (Stealth)، الگوهای پروازی و امضای راداری اف-۳۵ جمعآوری کنند. واشینگتن نگران بود که اگر این اطلاعات در اختیار روسیه قرار گیرد، برتری فناوری مهمترین جنگنده ناتو تضعیف خواهد شد.
در نتیجه، آمریکا در واکنش به این اقدام ترکیه را از برنامه مشترک تولید و خرید جنگنده اف-۳۵ کنار گذاشت، برنامهای که آنکارا بیش از یک میلیارد دلار در آن سرمایهگذاری کرده بود و صنایع دفاعی ترکیه نیز بخشی از زنجیره تولید آن به شمار میرفتند. پس از آن نیز تحریمهای قانون مقابله با دشمنان آمریکا از طریق تحریمها (CAATSA) علیه صنایع دفاعی ترکیه اعمال شد.
واقعیت این است که اس-۴۰۰ هیچگاه به بخشی از شبکه دفاع هوایی ترکیه تبدیل نشد و فشارهای آمریکا و ناتو به اندازهای گسترده بود که آنکارا ترجیح داد سامانه را در انبار نگه دارد و از فعالسازی کامل آن خودداری کند. در عمل، ترکیه 2.5 دلار برای خرید سامانهای هزینه کرد که نه وارد چرخه عملیاتی شد و نه توانست خلأ دفاع هوایی این کشور را جبران کند.
اکنون نیز فروش احتمالی این سامانه را باید اعترافی غیرمستقیم به شکست یکی از مهمترین پروژههای دفاعی دولت اردوغان دانست که قرار بود استقلال راهبردی ترکیه را افزایش دهد اما در نهایت به محدود شدن دسترسی این کشور به فناوریهای غربی انجامید.
بازگشت به سمت ناتو
تحولات چند سال اخیر نشان میدهد دولت اردوغان به تدریج از سیاست تقابل و تنش با متحدان غربی فاصله گرفته و مسیر تنشزدایی، بازسازی روابط با آمریکا و تقویت جایگاه ترکیه در ساختار امنیتی ناتو را دنبال میکند. تصویب عضویت سوئد در ناتو، گسترش همکاریهای اقتصادی با اروپا، تلاش برای ترمیم روابط با آمریکا و کاهش تنش با برخی کشورهای عربی همگی در همین چارچوب قابل ارزیابی هستند.
کنار گذاشتن اس-۴۰۰ نیز بخشی از روند تازه آنکارا برای ترمیم روابط با غرب و بازگشت به همکاریهای امنیتی گستردهتر با ناتو محسوب میشود.
در این میان، مهمترین هدف ترکیه بازگشت به برنامه جنگنده اف-۳۵ است. هرچند واشینگتن تاکنون وعده قطعی درباره بازگشت آنکارا به این پروژه نداده اما مقامات آمریکایی در ماههای اخیر بارها تأکید کردهاند که حل مسئله اس-۴۰۰ پیششرط هرگونه گفتگو درباره اف-۳۵ خواهد بود.
در کنار حل پرونده اس-۴۰۰، واشینگتن فروش و نوسازی ناوگان جنگندههای اف-۱۶ ترکیه را نیز در دستور کار قرار داده است، اقدامی که از نگاه بسیاری از ناظران، نخستین گام برای ترمیم اعتماد از دسترفته میان آنکارا و واشینگتن به شمار میرود. با این حال، بازگشت کامل ترکیه به برنامه جنگندههای پیشرفته اف-۳۵ همچنان با موانع سیاسی و امنیتی روبهرو است و تصمیمگیری نهایی در این زمینه به نظر کنگره و ارزیابیهای راهبردی ناتو بستگی دارد.
ادامه چالشهای امنیتی ترکیه در نبود اس-400
با کنار گذاشتن اس-۴۰۰، آینده دفاع از حریم هوایی ترکیه با ابهامات تازهای مواجه شده است. آنکارا در شرایطی این سامانه را کنار میگذارد که محیط امنیتی پیرامونیاش بیش از گذشته پیچیده شده است.
در شرق مدیترانه، یونان، فرانسه، قبرس و اسرائیل در حال توسعه همکاریهای نظامی و تغییر موازنه قدرت در این منطقه هستند. یونان طی سالهای اخیر با خرید جنگندههای رافال فرانسه، پیگیری برنامه دریافت اف-۳۵ و گسترش همکاریهای دفاعی با آمریکا تلاش کرده توان هوایی و جایگاه نظامی خود را ارتقا دهد، موضوعی که نگرانیهای ترکیه درباره حفظ برتری هوایی و بازدارندگی منطقهای را افزایش داده است.
در همین حال، رژیم صهیونیستی همچنان تنها قدرت منطقهای مجهز به ناوگان عملیاتی اف-۳۵ باقی مانده و برتری هوایی قابل توجهی نسبت به سایر بازیگران غرب آسیا دارد. همچنین، شکاف فناوری میان نیروی هوایی ترکیه و برخی رقبای منطقهای نیز در حال افزایش است.
در چنین شرایطی، کنار گذاشتن اس-۴۰۰ بدون دستیابی به یک جایگزین کارآمد مانند اف-35 و موشکهای رهگیری هوا به هوا میتواند شکاف موجود در توان پدافندی ترکیه را بیش از پیش آشکار کند، بهویژه آنکه پروژه جنگنده بومی «کاآن» هنوز در مراحل توسعه قرار دارد و تا ورود به خدمت عملیاتی و ایفای نقش در موازنه هوایی فاصله دارد.
آزمون واقعی ناتو
اکنون که ترکیه با کنار گذاشتن اس-۴۰۰ بزرگترین دغدغه امنیتی ناتو را برطرف کرده، این پرونده به آزمونی تازه برای این ائتلاف نظامی تبدیل شده است، آزمونی که مشخص خواهد کرد ناتو در برابر این تصمیم آنکارا چه امتیاراتی برای متحد شرقی خود در نظر خواهد گرفت.
انتظار طبیعی این است که غربیها نیز در ازای این کار بخشی از نیازهای دفاعی ترکیه را از طریق بازگشت به پروژه اف-۳۵، ارائه سامانههای پیشرفته دفاع هوایی و همچنین ارتقای توان بازدارندگی هوایی این کشور جبران کنند. در غیر این صورت، این پرسش همچنان پابرجا خواهد ماند که آیا ناتو در مواجهه با دغدغههای امنیتی ترکیه، واقعاً منافع همه اعضای خود را به یک اندازه در نظر میگیرد یا همچنان اولویت اصلی آن، ملاحظات راهبردی اعضای غربی و حفظ برتری نظامی اسرائیل در منطقه است؟
تجربه گذشته نشان میدهد واشینگتن در واگذاری فناوریهای نظامی پیشرفته حتی در قبال متحدان خود، تصمیمی کاملاً حسابشده اتخاذ میکند. از اینرو، بازگشت سریع ترکیه به برنامه اف-۳۵ با موانع جدی روبهرو است، بهویژه آنکه مخالفتها و نگرانیهای امنیتی اسرائیل همچنان سد راه آنکارا قرار دارد و دونالد ترامپ نیز به عنوان متحد اصلی تلآویو حاضر نیست با تحویل جنگندههای پیشرفته به ترکیه، صهیونیستها را از خود برنجاند. بنابراین، کنار گذاشتن اس-۴۰۰ میتواند ترکیه را با یک خلأ راهبردی مواجه کند که نه به سامانه روسی دسترسی خواهد داشت و نه به جنگندههای نسل پنجم آمریکا.
درمجموع، اگر غرب در برابر عقبنشینی اردوغان تنها به رفع بخشی از تحریمها یا فروش محدود جنگندههای اف-۱۶ بسنده کند، احتمالاً بیاعتمادی قدیمی آنکارا نسبت به میزان پایبندی ناتو به تأمین امنیت ترکیه بار دیگر تقویت خواهد شد.
