الوقت– پس از یک دوره چندماهۀ ادارۀ موقت دفتر سیاسی جنبش مقاومت اسلامی (حماس)، این جنبش روز دوشنبه خلیل الحیه را بهعنوان رئیس دفتر سیاسی جدید خود اعلام کرد و نامی آشنا را در محاسبات سیاسی و نگرانیهای رژیم صهیونیستی درباره آیندۀ مقاومت در غزه به خط مقدم آورد.
بر اساس اساسنامه حماس، این جنبش هر چهار سال یکبار انتخابات داخلی برگزار میکند. پس از ترور و شهادت اسماعیل هنیه و یحیی سنوار و به دلیل شرایط عملیاتی و جنگی، برگزاری انتخابات سراسری به تعویق افتاد و حماس برای مدیریت امور، یک «شورای رهبری موقت» متشکل از پنج عضو تشکیل داد که عبارت بودند از: محمد درویش (رئیس شورای عمومی جنبش)، خلیل الحیه (رئیس جنبش در غزه)، زاهر جبارین (رئیس جنبش در کرانه باختری)، خالد مشعل (رئیس جنبش در خارج از کشور) و نزار عوضالله (دبیر کمیته اجرایی).
در هفته جاری و در شرایط حساسی که هم توافق آتشبس غزه باید وارد مرحله دوم خود شود و هم منطقه در وضعیت پرتنشی بهسر میبرد، این جنبش تصمیم به برگزاری انتخابات داخلی گرفت. بر اساس گزارش شبکه سعودی «الشرق»، در آخرین دور از رقابتهای انتخاباتی، رقابتی نزدیک میان خلیل الحیه و خالد مشعل درگرفت که در نهایت الحیه با کسب ۳۵ رأی در برابر ۳۴ رأی مشعل به پیروزی رسید.
سوابق سیاسی و مبارزاتی
خلیل الحیه در ۵ نوامبر ۱۹۶۰ (مطابق با ۱۴ آبان ۱۳۳۹ خورشیدی) در شهر غزه، در زمان حاکمیت مصر بر این منطقه، متولد شد. وی دارای هفت فرزند است که چهار تن از آنان در راه آرمان فلسطین به شهادت رسیدهاند: اسامه و حمزه در جنگهای پیشین نوار غزه، همام در ۹ سپتامبر ۲۰۲۵ در حمله هوایی رژیم صهیونیستی به دفتر این گروه در دوحه، و عزام در ماه مه همان سال به درجه رفیع شهادت نائل آمدند.
الحیه از چهرههای تحصیلکرده جنبش حماس بهشمار میرود. او در سال ۱۹۸۳ مدرک کارشناسی خود را از دانشکده اصول دین دانشگاه اسلامی غزه دریافت کرد. سپس در سال ۱۹۸۹ موفق به اخذ مدرک کارشناسی ارشد در رشته علوم سنت و حدیث از دانشگاه اردن شد و نهایتاً در سال ۱۹۹۷ مدرک دکترای خود را در همین رشته از دانشگاه قرآن کریم و علوم اسلامی سودان به دست آورد.
وی فعالیت مبارزاتی خود را از اوایل دهه ۱۹۹۰ آغاز کرد و بهمدت سه سال در زندانهای رژیم صهیونیستی زندانی بود. پس از آزادی، بیش از سه دهه به فعالیت مستمر در عرصه مقاومت و ارتقای جایگاه خود در سطوح مختلف رهبری حماس ادامه داد.
خلیل الحیه در انتخابات مجلس قانونگذاری فلسطین در سال ۲۰۰۶، بهعنوان نامزدی از فهرست «تغییر و اصلاح» (وابسته به حماس) وارد مجلس شد و به یکی از چهرههای اثرگذار و شاخص آن بدل گردید. وی سپس در انتخابات سال ۲۰۲۱ که محمود عباس، رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین، آن را لغو کرد، در صدر فهرست حماس قرار داشت. این انتخابات درست پیش از آغاز جنگ غزه برنامهریزی شده بود.
الحیه، مانند بسیاری دیگر از اعضای دفتر سیاسی حماس در غزه، از جمله کسانی بود که سنوار پیش از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ از آنها خواسته بود غزه را ترک کنند. با این حال، هیچکس از نیت واقعی سنوار خبر نداشت.
او برای سالها در فهرست اهداف اصلی ترورهای سرویسهای اطلاعاتی و نظامی رژیم صهیونیستی قرار داشته است. وی در سال ۲۰۰۷ مورد سوءقصد نافرجام قرار گرفت که طی آن ۷ نفر از اعضای خانوادهاش از جمله برادران و تعدادی از فرزندانشان به شهادت رسیدند اما او در محل حمله حضور نداشت. اشغالگران در سال ۲۰۱۴ در جریان جنگ علیه غزه بار دیگر تلاش کردند او را ترور کنند که این تلاش ناکام ماند و تعدادی از اعضای خانوادهاش از جمله پسرش اسامه الحیه، همسر و فرزندانش، به همراه ۱۹ نفر از اعضای خانوادهاش در نتیجه گلولهباران توپخانهای خانهای در محله شجاعیه در شرق شهر غزه، به شهادت رسیدند.
در ۹ سپتامبر ۲۰۲۵ نیز خلیل الحیه و دیگر رهبران حماس در حمله هوایی رژیم صهیونیستی به محل اقامت مقامات حماس در دوحه، هدف ترور قرار گرفتند. او و همراهانش جان سالم به در بردند، اما پسرش، همام، و مدیر دفترش، جهاد لبد، در این حمله شهید شدند.
گذار از اداره موقت؛ استحکام چارچوب تشکیلاتی حماس
گذار از مرحله اداره موقت به ایجاد رهبری سیاسی با اختیارات گستردهتر برای تصمیمگیری، در برههای رخ میدهد که پیچیدهترین لحظه در تاریخ این جنبش توصیف میشود. با این انتخاب این جنبش موفق میشود خلأ رهبری را که از زمان شهادت سنوار، در پرتو شرایط بسیار پیچیده سیاسی و منطقهای، ادامه یافته بود، برطرف کند و از طرف دیگر رهبری واحد کمک میکند تا حماس بتواند همزمان پروندههای داخلی و خارجی را بهتر مدیریت کند.
از بعدی دیگر برگزاری انتخابات درون تشکیلاتی و انتخاب یکی از سرسختترین مخالفان اشغالگری نمایشی از حفظ اقتدار و توان تشکیلاتی و سازمانی حماس را نیز به بیرون مخابره میکند. در واقع هرچند اسرائیل فروپاشی این جنبش و حذف غزه از معادله فلسطین را به عنوان یکی از برجستهترین اهداف جنگ قرار داد و تمام قدرت نظامی خود را برای تحقق آن بکار گرفت، اما برگزاری انتخابات داخلی و پیروزی الحیه، نشاندهنده حفظ وزن سازمانی حماس و جایگاه تزلزلناپذیر آن در آینده اداره غزه و تحولات فلسطین است.
ادامه پرقدرت رویکرد مقاومت در دوره الحیه
انتخاب الحیه به عنوان رئیس دفتر سیاسی جدید حماس برای دوره 4 ساله آینده این جنبش از جهات دیگری نیز حائز اهمیت است که از دید تحلیلگران و ناظران تحولات فلسطین دور نمانده است.
تحلیلگران الحیه را از جناح نزدیک به یحیی سنوار و گردانهای قسام میدانند. در این رابطه الشرق الاوسط نیز گزارش داد که الحیه بهطور مداوم از سوی رهبران شاخه نظامی جنبش در غزه، مانند احمد الجعبری و عزالدین الحداد، حمایت میشد.
او در طول جنگ، چه در داخل و چه در خارج، مدافع سرسخت تصمیم سنوار و سایر فرماندهان گردانهای قسام برای انجام عملیات طوفان الاقصی باقی ماند. الحیه همچنین در سال ۲۰۲۲ نماینده این جنبش در دیدار با بشار اسد، رئیسجمهور سابق سوریه بود؛ که در نهایت نتوانست روابط بین دو طرف را بهطور کامل احیا کند.
بر همین اساسا انتظار میرود الحیه همچنان به رویکرد «محور مقاومت» در مقابله با اشغالگری، حفظ سلاح مقاومت و مخالفت با عادیسازی روابط با رژیم صهیونیستی ادامه دهد.
الحیه در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۵، در گفتوگو با الجزیره گفته بود: «ما مردمی تحت اشغال هستیم و طبق قوانین بینالمللی، مقابله با اشغالگری حق ماست.» او افزود: «سلاحهای ما که ما و همه گروهها حمل میکنیم، به وجود اشغال و تجاوز مرتبط هستند. اگر این اشغال پایان یابد و یک کشور فلسطینی برای ما تأسیس شود، این سلاحها و حاملان آنها بخشی از کشور خواهند شد».
در این خصوص بلال سلامه، محقق و مدرس مؤسسه عالی مطالعات بینالملل در ژنو در گفتگو با الجزیره گفت انتخاب شخصیتی که در ماههای گذشته رهبری پرونده مذاکرات را بر عهده داشته و از وزن سازمانی در غزه برخوردار است، بیش از آنکه آغاز مرحلهای از تغییر باشد، نشاندهنده روندی بهسوی ادامه سیاستهای موجود دانست.
دکتر متانیس شحاده، مدیر برنامه مطالعات اسرائیل در مرکز مدی الکرمل نیز این احتمال را که انتخاب الحیه موضع اسرائیل را تغییر دهد، رد کرد و توضیح داد که اسرائیل انتخاب الحیه را نزدیکی به ایران توصیف میکند.
ارزیابی محافل صهیونیستی از ریاست خلیل الحیه بر حماس
به طور کلی از زمان اعلام انتخاب الحیه به عنوان رئیس دفتر سیاسی جیدید جنبش حماس، رسانهها و محافل صهیونیستی با بازخوانی سوابق مبارزاتی و دیدگاههای نزدیک او به یحیی سنوار، این انتخاب را به عنوان روی کار آمدن شاخه تندروی حماس (علیه اسرائیل) برآورد کردهاند و به نقل از الموگ بوکر، روزنامهنگار معروف این رژیم نوشتند: «خلیل الحیه باید هدف بعدی ترور باشد».
کانال ۷ اسرائیل با اشاره به اینکه الحیه یکی از «افراطیترین و بانفوذترین» چهرههای این جنبش است، گفت که او به جناح تندرو در حماس تعلق دارد و اگرچه یکی از رهبران خط سیاسی این جنبش است، اما از روابط نزدیکی با شاخه نظامی آن دارد.
جروزالم پست با ایستگاه دوحه شروع کرد، جایی که در سپتامبر ۲۰۲۵ نیروهای هوایی این رژیم حملهای را علیه رهبران حماس در قطر انجام داد. این روزنامه او را برآمده از سمتی میداند که عملاً الحیه را جانشین یحیی سنوار میکند.
این روزنامه او را بهعنوان یکی از نسل بنیانگذاران این جنبش معرفی کرد که در سال ۱۹۶۰ در غزه متولد شد، در میان رهبران اولیه آن بزرگ شد و سپس در زمان تأسیس این جنبش در طول انتفاضه اول در سال ۱۹۸۷ به آن پیوست. این روزنامه یادآوری کرد که الحیه در دهه ۱۹۹۰ توسط اسرائیل دستگیر شد و پیش از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ غزه را ترک کرد تا در کنار دیگر رهبران جنبش در دوحه مستقر شود.
اگرچه هنیه در قطر زندگی میکند، اما هاآرتص تأیید میکند که ارتباط او با رهبری غزه عمیق است، زیرا او معاون سنوار بود و در طول جنگ نقش محوری در مدیریت رابطه بین رهبری سیاسی و رهبری میدانی و ایجاد پل ارتباطی بین خواستههای سیاسی و مواضع شاخه نظامی ایفا کرد.
هاآرتص رقابت بین هنیه و مشعل را بهعنوان رقابت بین دو مسیر تفسیر میکند. این روزنامه میگوید که الحیه به ادامه اقدام مسلحانه و تکیه بر متحدان در محور مقاومت نزدیکتر است و بهنقل از نمایندگان این جنبش میگوید که این دو نفر در مورد ایده مقابله با [اشغالگری] اسرائیل اتفاق نظر دارند، اما اختلاف نظر بین آنها در مورد ابزار است، نه هدف.
به گزارش این روزنامه صهیونیستی، الحیه نشاندهنده ادامه موضع سختگیرانه حماس در توافقات بهویژه در مورد سلاح این جنبش و برچیدن شاخه نظامی آن در چارچوب مرحله دوم طرح آمریکایی برای آینده غزه است.
روزنامه اسرائیل هیوم نیز پیروزی الحیه را نشاندهنده تسلط مداوم جناح مرتبط با رهبری نوار غزه دانست و ادامه جهتگیری سیاسی و نظامی یحیی سنوار را تأیید و اعتراف میکند که رهبری جدید به معنای گسست از مرحله قبلی نیست، بلکه امتداد آن است.
این روزنامه همچنین پیشبینی کرد که حماس، تحت رهبری الحیه، با اتخاذ رویکرد سرسختانه در مذاکرات به دنبال سازماندهی مجدد و بازیابی تواناییهای نظامی و سازمانی خود خواهد رفت.
