الوقت- سفر محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی و رئیس تیم مذاکرهکننده ایران، به بغداد با پوشش گسترده رسانههای عراقی و عربی همراه شد؛ پوششی که در بسیاری از موارد، از چارچوب معمول اخبار مربوط به سفر یک مقام پارلمانی فراتر رفت و آن را در پیوند با تحولات امنیتی عراق و آینده منطقه قرار داد.
بر اساس برنامه اعلامشده، قالیباف در جریان سفر خود با شماری از مقامهای ارشد عراق از جمله هبت الحلبوسی، رئیس مجلس، علی الزبیدی، نخستوزیر، نزار عمیدی، رئیسجمهور و دیگر مقامهای سیاسی دیدار خواهد کرد و در ادامه در مراسم اربعین در کربلا نیز حضور خواهد یافت.
محمدکاظم آلصادق، سفیر ایران در بغداد، تأکید کرده است که این سفر پیش از تحولات اخیر اقلیم کردستان برنامهریزی شده و ارتباط مستقیمی با این حادثه ندارد؛ با این حال، شرایط جدید منطقه باعث شده است رایزنیهای قالیباف در بغداد اهمیتی متفاوت از زمان برنامهریزی اولیه پیدا کند.
قالیباف نیز در بدو ورود به بغداد، عراق را کشوری مهم و روابط دو کشور را دارای «اهمیت اساسی و محوری» در تحولات منطقه دانست.
او پس از حضور در بنای یادبود فرماندهان پیروزی، محل یادبود شهید سپهبد قاسم سلیمانی و شهید ابومهدی المهندس، بر نقش «مقاومت» در معادلات منطقه تأکید کرد و گفت مقاومت ایران و عراق از مرزهای دو کشور فراتر رفته و به نیرویی اثرگذار در سطح منطقهای و جهانی تبدیل شده است.
الجزیره؛ مأموریتی فراتر از پارلمان
در میان رسانههای عربی، الجزیره تلاش کرد ماهیت سفر قالیباف را به شکل تحلیلی بررسی کند. این رسانه در گزارشی با عنوان «ماموریتی که فراتر از پارلمان است؛ قالیباف چه چیزی را برای بغداد به ارمغان میآورد؟» اساساً این پرسش را مطرح کرد که چرا رئیس مجلس ایران در چنین مقطعی به بغداد سفر کرده است.
الجزیره بیش از آنکه بر مناسبات پارلمانی دو کشور تمرکز کند، قالیباف را در نقطه اتصال سیاست خارجی، ساختارهای امنیتی و ملاحظات نظامی ایران قرار داد. از نگاه این رسانه، جایگاه قالیباف به عنوان رئیس مجلس و همزمان رئیس تیم مذاکرهکننده ایران، باعث شده است سفر او ظرفیت انتقال پیامهایی فراتر از روابط معمول میان دو پارلمان را داشته باشد.
این رسانه همچنین روابط تهران و بغداد را شبکهای درهمتنیده از مناسبات سیاسی، اقتصادی، امنیتی و دفاعی توصیف کرد و همکاری دو کشور در مقابله با داعش را به عنوان نمونهای از این وابستگی متقابل مورد توجه قرار داد.
با این حال، مهمترین بخش تحلیل الجزیره، قرار دادن سفر قالیباف در کنار پرونده «انحصار سلاح در دست دولت عراق» بود. این رسانه تأکید کرد که دولت علی الزبیدی در حالی به دنبال تنظیم وضعیت سلاحهای خارج از کنترل دولت است که گروههای مسلح با این روند اختلاف نظر دارند.
از این منظر، الجزیره سفر قالیباف را بخشی از تعامل گستردهتر تهران با بغداد در شرایطی میداند که دولت عراق تحت فشار واشنگتن برای پیشبرد پروژه کنترل سلاح قرار گرفته است.
پرونده دوم مورد توجه الجزیره، توافق امنیتی ایران و عراق درباره گروههای ترویستی تجزیهطلب مستقر در خاک اقلیم کردستان عراق بود. بنابراین، در روایت این رسانه، سفر قالیباف در محل تلاقی دو پرونده امنیتی مهم؛ سلاح گروههای عراقی و امنیت مرزهای ایران و عراق قرار گرفته است.
المیادین؛ سفر قالیباف در سایه حمله اربیل
رویکرد المیادین متفاوت بود. این رسانه سفر قالیباف را بیش از هر چیز در چارچوب روابط استراتژیک تهران و بغداد و تحولات مربوط به اقلیم کردستان عراق بررسی کرد.
در روایت المیادین، حمله پهپادی به دفتر مسرور بارزانی، نخستوزیر اقلیم کردستان، یکی از اصلیترین موضوعاتی بود که فضای سیاسی سفر قالیباف را تحت تأثیر قرار داده است.
اهمیت این موضوع از آنجا ناشی میشود که مقامهای اقلیم کردستان در ابتدا ایران را مسئول حمله معرفی کردند، در حالی که تهران این اتهام را رد کرده و اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، این حادثه را «تحولی بسیار مشکوک» توصیف کرده است.
الشرق؛ تمرکز بر «اقدامات امنیتی مشترک»
روزنامه الشرق زاویه متفاوتی را برگزید و تیتر خود را مستقیماً بر موضوع امنیت قرار داد: «قالیباف برای گفتوگو درباره اقدامات امنیتی بین دو کشور وارد عراق شد.»
این رسانه در پوشش خود به سخنان قالیباف درباره اتخاذ «گامهای عملی و مهم» برای تقویت امنیت ایران و عراق و دستیابی به رفاه دو ملت استناد کرد.
الشرق سفر را بیش از هر چیز در چارچوب همکاری امنیتی تهران و بغداد قرار داد؛ موضوعی که با توجه به تحولات مرزی، حمله اربیل، مسئله گروههای مسلح و حضور نیروهای خارجی در عراق اهمیت مضاعف پیدا میکند.
الغد؛ تأکید بر استقلال عراق و «عدم دخالت خارجی»
روزنامه الغد بر بخش دیگری از اظهارات قالیباف تمرکز کرد و از قول او نوشت که عراق کشوری مهم است و سفر برای گفتوگو درباره همکاری «بدون دخالت خارجی» انجام میشود.
این زاویه اهمیت زیادی دارد، زیرا مفهوم «عدم دخالت خارجی» یکی از کلیدواژههای اصلی گفتمان تهران درباره نظم آینده منطقه است.
روسیا الیوم؛ سفر قالیباف و شکلگیری موازنه جدید منطقهای
روسیه الیوم نیز سفر را در سطحی فراتر از روابط تهران و بغداد در بستر تحولات ژئوپلیتیکی منطقه قرار داد و تیتر خود را از سخن قالیباف درباره «مرحله جدید معادلات قدرت در منطقه» گرفت.
این رسانه از اظهارات قالیباف درباره اینکه سفر به عراق زمینهساز مرحله جدیدی از موازنه منطقهای است، استفاده کرد.
خبرگزاری رسمی عراق(واع)؛ تأکید بر منافع بغداد در تنگه هرمز
خبرگزاری رسمی عراق نیز بیش از هر چیز بر دیدار قالیباف با هبت الحلبوسی تمرکز کرد.
در این دیدار، رئیس مجلس عراق بر فعال شدن کمیتههای دوستی، تقویت دیپلماسی پارلمانی و توسعه همکاریهای دو کشور تأکید کرد. اما نکته مهمتر، طرح مسئله تنگه هرمز بود.
الحلبوسی با اشاره به آسیبپذیری عراق در برابر تحولات منطقه، خواستار در نظر گرفتن شرایط ویژه عراق در زمینه صادرات نفت از طریق تنگه هرمز شد.
این بخش از پوشش رسانهای عراق اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا نشان میدهد بغداد تلاش میکند در شرایط تنش ایران و آمریکا، منافع اقتصادی و جریان صادرات نفت خود را از رقابتهای امنیتی منطقه جدا نگه دارد.
به عبارت دیگر، برای عراق، تنگه هرمز صرفاً یک موضوع امنیتی نیست؛ بلکه مستقیماً با درآمدهای نفتی و ثبات اقتصادی کشور ارتباط دارد.
شفق نیوز؛ برجسته کردن «مقاومت عراق»
شفق نیوز دیگر رسانه عراقی، برخلاف رسانههای رسمی که بیشتر بر دیپلماسی پارلمانی و روابط دوجانبه تمرکز داشتند، بخش قابل توجهی از پوشش خود را به اظهارات قالیباف درباره مقاومت اختصاص داد.
این رسانه از سخنان رئیس مجلس ایران درباره فراتر رفتن مقاومت از مرزهای ایران و عراق و تبدیل شدن آن به نیرویی اثرگذار در سطح منطقهای و جهانی استفاده کرد.
المستقبل عراق؛ روایت رسمیتر و کمتنشتر
روزنامه المستقبل عراق با استناد به خبرگزاریهای ایرانی، بر برنامه رسمی سفر و موضوعات اعلامشده از سوی تهران تمرکز کرد.
تقویت روابط دوجانبه، امنیت مرزها، مبارزه با تروریسم، توسعه همکاریهای اقتصادی و پیگیری توافقات مشترک، مهمترین محورهایی بودند که در پوشش این رسانه برجسته شدند.
العربی الجدید؛ قالیباف و پرونده «چارچوب هماهنگی»
العربی الجدید یکی از سیاسیترین روایتها را از سفر ارائه کرد. این رسانه مدعی شد قالیباف در جلسه «چارچوب هماهنگی» ائتلاف حاکم عراق حضور خواهد یافت؛ نشستی که قرار بود با حضور نخستوزیر عراق برگزار شود.
اهمیت این گزارش در آن است که سفر قالیباف را از سطح رابطه میان دو دولت و دو پارلمان به سطح تعامل مستقیم با ساختار سیاسی شیعی عراق و نیروهای تشکیلدهنده ائتلاف حاکم منتقل میکند.
العربی الجدید بر دو موضوع اصلی تمرکز کرد: حضور آمریکا در عراق و مسئله محدود کردن سلاح به دولت.
بر اساس روایت این رسانه، قالیباف قرار بود دیدگاه تهران را درباره آینده حضور آمریکا، موضوع سلاح و وضعیت گروههای مسلح منتقل کند.
الشرق الاوسط؛ مقاومت، نظم جدید و کاهش نقش آمریکا
روزنامه الشرق الاوسط، متعلق به عربستان سعودی، نیز اظهارات قالیباف درباره مقاومت را برجسته کرد، اما آن را در کنار مفهوم «نظم جدید منطقهای» قرار داد.
این رسانه نوشت قالیباف مقاومت عراق را عنصری اساسی در قدرت جهانی توصیف کرده و روابط بغداد و تهران را در مسیر ایجاد نظامی جدید و بدون دخالت خارجی دانسته است.
در ادامه، الشرق الاوسط موضوع سلاح گروههای مسلح و فشار واشنگتن بر بغداد را نیز برجسته کرد.
در نتیجه، روایت این رسانه عملاً سفر قالیباف را در چارچوب رقابت بر سر آینده نفوذ آمریکا و ایران در عراق تحلیل میکند؛ بهخصوص در شرایطی که بحث خروج نیروهای آمریکایی و آینده گروههای مسلح همزمان در دستور کار سیاسی بغداد قرار گرفته است.
العربیه؛ سفر در قاب «نظم جدید منطقهای»
العربیه، دیگر رسانه مطرح سعودی نیز بیشتر بر بخشهایی از اظهارات قالیباف تمرکز کرد که به آینده نظم منطقهای و نقش آمریکا مربوط میشد.
این رسانه با برجسته کردن سخنان قالیباف در بازدید از بنای یادبود شهید سردار سلیمانی و شهید ابومهدی المهندس به نقل از رئیس مجلس نوشت که دخالت قدرتهای خارجی در معادلات میان کشورهای منطقه در نظم جدید منطقهای کاهش خواهد یافت و مدعی شد آمریکا به دنبال یافتن راهی برای خروج از منطقه است.
العربیه در ادامه این اظهارات را در چارچوب تنشهای جاری میان تهران و واشنگتن، توقف مذاکرات، فشار اقتصادی آمریکا و اختلافات دو طرف بر سر تنگه هرمز قرار داد.
در نتیجه، زاویه العربیه عمدتاً ایران ـ آمریکا بود و سفر بغداد را نه فقط در چارچوب روابط تهران و بغداد، بلکه به عنوان بخشی از رقابت گستردهتر ایران و آمریکا بر سر آینده منطقه روایت کرد.
الهدف فلسطین؛ سفر قالیباف به عنوان مدیریت همزمان چند بحران
الهدف فلسطین شاید صریحترین تحلیل را درباره چندلایه بودن مأموریت قالیباف ارائه کرد.
این رسانه سفر را تلاشی از سوی ایران برای مدیریت همزمان چند پرونده دانست: حفظ رابطه راهبردی با بغداد، مدیریت پیامدهای حمله اربیل و مواجهه با پرونده سلاح گروههای مسلح.
الهدف همچنین با ادعای سفر پیشین سردار اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس سپاه، به بغداد، نتیجه گرفت که حضور قالیباف را نباید صرفاً یک سفر پارلمانی یا دیپلماتیک معمولی تلقی کرد.
از منظر این رسانه، سفر قالیباف بخشی از راهبرد گستردهتر تهران برای تعامل با نیروهای سیاسی و امنیتی عراق در شرایط تغییر موازنه قدرت در این کشور است.
چند روایت متفاوت؛ چرا این سفر اهمیت پیدا کرده است؟
بررسی مجموعه این گزارشها نشان میدهد که رسانههای عراق و منطقه، اگرچه درباره اهمیت سفر قالیباف اتفاق نظر داشتند، اما هرکدام آن را از یک زاویه متفاوت تفسیر کردند.
در مجموع، گستردگی و تنوع پوشش رسانهای سفر قالیباف را میتوان نشانهای از قرار گرفتن آن در تقاطع چند تحول مهم دانست. اگر این سفر تنها یک مأموریت پارلمانی معمول بود، انتظار میرفت بخش عمده پوشش رسانهای به دیدارهای رسمی، روابط اقتصادی و همکاریهای پارلمانی محدود شود؛ اما آنچه در روایت رسانهها دیده میشود، تصویری بسیار بزرگتر است.
قالیباف در بغداد در شرایطی حضور دارد که دولت عراق با مسئله حساس و چالشبرانگیز انحصار سلاح مواجه است؛ واشنگتن برای تعیین تکلیف گروههای مسلح فشار وارد میکند؛ موعد تعیینشده برای تصمیمگیری درباره وضعیت این گروهها نزدیک میشود؛ روابط بغداد و اربیل تحت تأثیر حمله پهپادی اخیر قرار گرفته؛ امنیت مرزهای ایران و عراق در شرایطی که سایه تنش بر روابط تهران و واشنگتن همچنان حضور دارد موضوعی حساس است و همزمان این تنش جایگاه عراق را به عنوان یکی از مهمترین کشورهای پیرامونی ایران برجسته کرده است.
از سوی دیگر، مسئله تنگه هرمز نیز برای بغداد اهمیتی حیاتی دارد. عراق بخش عمده درآمدهای خود را از صادرات نفت به دست میآورد و هرگونه اختلال طولانیمدت در مسیر صادرات انرژی میتواند مستقیماً بر اقتصاد این کشور تأثیر بگذارد. تأکید هبت الحلبوسی بر وضعیت ویژه عراق در زمینه صادرات نفت از طریق هرمز نشان میدهد که بغداد تلاش دارد در کنار روابط نزدیک با تهران، از منافع اقتصادی خود نیز صیانت کند.
در چنین شرایطی، سخنان قالیباف درباره «نظم جدید منطقهای» اهمیت بیشتری پیدا میکند. به همین دلیل، پوشش گسترده رسانهای این سفر را میتوان بیش از آنکه صرفاً یک رویداد خبری دانست، بازتابی از اهمیت روابط تهران- بغداد در معادلات پساجنگ و تلاش بازیگران منطقهای برای اثرگذاری بر شکلگیری نظم جدید غرب آسیا ارزیابی کرد.
